8 Mart 2014 Cumartesi

Pekin ve Çin Seddi





Pekin ve Çin Seddi


Çin Havayolarına (Air China) ait uçağın tekerlekleri piste değdiğinde Guanzo’dan havalanalı yaklaşık 4 saat olmuştu. Sırt çantamı alıp, sıkı adımlarla beni karşılayacağını umduğum taksi şöförünü bulmak için yolcu bekleme salonuna yöneldim. Tipik bir hava alanı kalabalığı...Yolcuların çoğu çekik gözlü; benim gibi yabancıların sayısı az. Bekleyenlerin arasında, adımın yazılı olduğu kağıdı tutan ve arayan gözlerle bakıştıran adamı gördüm. Gülümseyerek ona yönelince;  beklediği yolcuyu fazla beklemeden bulmanın sevinci ile olmalı; gülümsedi. Elini uzattı, adımı telaffuz ettiğini sandığım bir şey söyledi, anlamış gibi başımı salladım. O önde ben arkada, arabasına kadar konuşmadan yürüdük. Belli ki İngilizce bilmiyor. Pekin’in bolca ışıklandırılmış bulvarlarında bir süre yol aldıktan sonra otele geldik. Resepsiyondaki görevli ile beni gösterip bir şeyler konuşup, ayrıldı. Otelimin yıldız sayısındaki eksiklikten mi nedir resepsiyondaki iki görevli de İngilizce bilmiyordu. Allahtan işaret dili var. Sonunda kahvaltının saat 07.00’de olduğunu, rehberimin ise saat 08.00’de geleceğini öğrendim.

…

Rehberim sekize birkaç dakika kala geldi. Ufak tefek, yaklaşık bir elli boyunda sevimli bir

Çinli kız.

Adını sordum:

-‘’Greace’’ dedi.

-‘’Ama bu bir Çinli adı değil’’

-‘’Asıl adım Guo Wenjun Zhang ‘’dedi.‘’Çinli adımın telaffuzu zor; bu yüzden Avrupalı adı kullanıyorum’’.

Kızcağız haklı olabilir. Ben de adını telaffuz edemedim. Rica ettim; adını bir kağıda yazıp verdi. Yine de tuhaf! Dünyanın en eski kültürlerinden birine mensup rehberim kendi adını değil, başka  kültüre ait bir adı kullanıyor. Bazılarımız bunu,

       -‘’Küreselleşmenin bir sonucu kardeşim! Hangi çağdayız’’ deyip normal bulabilir. Ama ben bu konuda tutucuyum.

Geçelim…
Çin Seddi

İlkin Çin Seddi’ne gideceğimizi söyledi. Otelden ayrılışımızdan yaklaşık 20 dakika sonra Pekin’den çıkmış, inceden inceye; isteksizce yağan yağmur eşliğinde, yeşilin türlü çeşitlisi ile bezenmiş dağlara sarmaya başladık. Yağmurun, yağış mevsimi olmasına karşın bu isteksizliğine anlam veremedim doğrusu.

Kıvrıla kıvrıla dağa tırmanan arabamızın sağında solunda Çin’i, özellikle hanlık dönemlerindeki Çin’i anlatan ama Çin’de çevrilip çevrilmediğinden emin olmadığım filmlerdeki gibi müthiş bir manzara var. Orman ıslak ve sisler içinde. Gökyüzüne uzanan ulu meşeler ve bunların arasında kendilerine güç bela yer açmış olan pembeli, morlu, beyazlı çiçekleriyle meyve ağaçları…

Manzara sözcüklerle anlatılamayacak kadar güzel. Az önce isteksizliğinden söz edip, bir nebze de olsa kınadığım ipeksi yağmurun da bu haliyle manzaraya büyülü bir güzellik kattığından sırası gelmişken söz edeyim.
Çin Seddi

Greace, Çin Seddi hakkında konuşmaya başlayınca ,‘’hedefe yaklaşmış olmalıyız’’ diye düşündüm.














Bilgi ansiklopedik…

İsa’dan önce 4. yüz yılda yapımına başlanan bu ulu duvarın tamamlanması için tam 20 krallık döneminin geçmesi gerekmiş. Duvarın yapımı 17.yüzyılda tamamlanmış. Yapılış nedeni; bizim tarihçilere göre o zaman Orta Asya’ya egemen olan Hun İmparatorluğunun saldırılarını önlemek. Benim rehbere göre ise; batıdan ve kuzeyden gelen barbarların yağmalarını önlemek…

Kızcağız benim Türk olduğumu, Hunların bizim akrabamız olduğunu ya unuttu ya da umursamadı.

Aslına bakarsanız bu duvarın yapımının tek nedeni Hunlar değil. Başka nedenleri de var.: Bunlardan biri Çin Birliğini sağlamak. Bir diğeri de ülkeden kaçışları önlemek. Yansız tarihçiler böyle yazıyor. Seddin tamamı 8851 bin kilometre, bugün ayakta kalan kısmı ise 2000 km civarındaymış. İşin ilginci; duvarın tamamı savunma amaçlı değilmiş. Bu bölümler ''barbarların'' akınlarını yavaşlatmak için kerpiçten yapıldığı için günümüze ulaşmamış. Taş da olsa kerpiç de olsa yer yer 6 metre yüksekliğe ulaşan bu duvarın üstünden askerlerin yanı sıra onlara gıda ve silah taşıyan arabalar bile geçiyormuş. Her 200 metrede bir gözetleme kulesi ve her 9 km’de ise bir fener kulesi varmış. Üzerinde sarayların,nöbetçi kulelerinin ve asker koğuşlarının olduğu bu duvarı bugünün teknolojisi ile bile yapmak kolay olmasa gerek.

 

Sonunda dünyanın uzaydan görünen tek insan yapısı eserinin üzerindeyim. (Batı Sahra’da ayrılıkçı Polisario Gerilla’larının sızmasını önlemek için Fas‘ın yaptığı yaklaşık 2800 km uzunluğundaki duvar görünüyor mu uzaydan? İlginçtir; bu konuda pek bilgi yok).

Ahmak ıslatan sürüyor… Üstüne üstlük hafiften bir de sis bastırdı. 250-300 metre ötesini görmek olanaksız.

Fotograf çekmek için yeterli ışığı kolluyorum…

Duvarın üstü 5-6 metre eninde. Geçmişte askerlerin devriye gezdiği, bir yanı okçu burçları, öte yanı yaklaşık 1.5 m yüksekliğindeki  duvarla çevrili bu ‘’duvar üstü yol’’, içinde su yerine allı- morlu şemsiyeleriyle  insan selinin aktığı bir akak gibi. İnsanlar fotograf çekmek için durakladığından yavaş ilerliyoruz. Amacım gidebildiğim yere kadar gitmek… Rehberim'den ayrılıp ilk kuleye doğru yürümeye başladım…

Duvar, -deyim yerindeyse- dağların zirvesinde sürünerek, sisler arasında kıvrıla kıvrıla yitip giden dev bir boz yılan gibi ufukta yitiyor. 

Kaç kuleye tırmandım, kaç kuleden koşar adım bir başkasına geçtim anımsamıyorum. Durdum, soluklandım, fotograf çektim. Burçlardan dışarı bakıp, duvarın hemen dibinden başlayan ormanın içinden sıyrılan sarkık bıyıklı; kafalarında börkleri, ellerinde kılıçlarıyla gökten yağmur misali yağan oklardan şans eseri kurtulup burçlara tırmanan Hun Çerilerinin haykırışlarını duymayı umdum.

-‘’Bu görkemli duvarı bu gün bile yapmak cesaret ister’’ deyip ‘’ucuz Çin mallarına bakarak Çin’i küçümseyenlere’’ hafif tertip içerledim. Sonra Çin’e girmeye çalışan atalarımı düşünüp onlara hak verdim. Geldikleri yer Gobi Çölü, girmek istedikleri yer ise adeta yeryüzünde bir cennet.

-‘’Bizimkiler iyi ki saldırmış’’diyesim geliyor. Kan dökülmüş dökülmesine ama o saldırılar olmasa da bu set yapılmazmış.

Sözün özü: Bu duvarı görmeden Çin’i gördüm, Çinlileri tanıyorum diyenleri dudak bükerek dinleyin.

Dönüşte, Greace’i bıraktığım yerde hapşırırken buldum; üşütmüş olmalı.

-‘’God bless you!’’dedim.

-‘’Thank you.’’ diye yanıtladı. Meraklanıp sordum.

-‘’Çince’de God bless you (*)nasıl söyleniyor?’’

Durdu. ‘’Acaba nasıl yanıt versem’’ diye düşünür gibi bir süre bekledi.

-‘’Bizde sizin anladığınız manada tanrı olmadığı için biri hapşırınca God bless you demeyiz’’ 

deyip ekledi.

-‘’Buradan sonraki durağımız Tiananmen meydanı ‘’.

 

 PEKİN-BEİJİNG


Yaklaşık 230  bin yıllık geçmişi olduğu söylenen, İÖ 700 yılından beri sürekli yerleşimin olduğu Pekin, 1420 yılında Çin’in resmi başkenti olmuş. Çinliler Pekin’e Beijing; ‘’Kuzey Başkenti’’ diyorlar. 2008 Yaz Olimpiyatları’na ev sahipliği yapan Pekin’in nüfusu çevresi ile birlikte 12 milyon civarındaymış. Bu nüfusun 1 milyonu yer altında 3’er metre karelik sığınaklarda yaşıyormuş. Bu sığınaklar, Greace’in söylediğine göre; 1969’daki Sovyet tehdidinden sonra yapılmış.
Pekin

Tiananmen Meydanı

Bu meydanı siyasetle ilgisi olsun –olmasın 40’lı yaşlardaki herkes anımsar sanırım. Pahalılığı, işsizliği ve hükümetin yaptığı reformları yetersiz bulan öğrencilerin, emekçilerin ve her kesimden Çinli’nin başlattığı protesto gösterileri, 1989 yılında 3 haziranı 4 hazirana bağlayan gece bu meydanda başladı.Olayları dünmüşcesine anımsıyorum. Dünya ayağa kalkmıştı sanki. Gösterilerde sivil halktan ölenlerin sayısı Çin’in resmi açıklamasına göre 23,bağımsız kaynaklara göre 5-600, kimilerine göre ise 2000‘in üzerindeydi. Greace'e bu konudaki görüşünü sordum; yuvarlak sözlerle geçiştirdi. Demek bu katliamı konuşmak aradan 22 yıl(**) geçmesine karşın Çinliler için hala bir tabu. Direnişin ve kalkışmanın sembolü ise; fotograf sanatçısı Jef Widener’n 5 haziran günü çektiği, tankların önünde duran adı ve de akibeti meçhul Çinli’nin fotografıydı.
4 Haziran 1989 Tiananmen Meydanı-Adı ve Akibeti Meçhul Adam-Fotograf:Jef WIDENER
Tiananmen Meydanı

Tiananmen, komünist ülkelerdeki tipik meydanlar gibi çok büyük. Uçtan uca 5-600 metre kadar var. Bir kıyaslama yaparsam bizim Taksim Meydanının 8-10 katı kadar. Meydan, burada yaşananların etkisiyle mi yoksa; gerçekten insanı kucaklamayan soğuk, asık suratlı gri ve sevgisiz görünüşüyle mi bilmem; bana çok itici geldi. Anladığım kadarıyla Greace de burada fazla oyalanmak istemiyor. Koluma girip, Tiananmen’in bir ucundaki Pekin’in sembolü sayılan, içinde yaşanmışlıkları bu gün bile bir sır olarak saklayan Yasak Kent’e doğru adeta sürükledi


Yasak Kent, kime yasak?


Kent’i çevreleyen ve giriş kapısına yakın duvarda Mao’nun bir fotografı; fotografın bir yanında ‘’Yaşasın Çin Halk Cumhuriyeti’’ öteki yanında ise ‘’Dünya Halkları Birlikte Yaşasın’’ yazan ibareler var. Yasak Kent’e,her iki yanında birer aslan olan büyükçe bir kapıdan giriliyor. Hediyesi yaklaşık 8 usd karşılığı yuan.
Yasak Kent'in Girişi

Kent, etrafı aşı boyası renkli yüksek duvarlarla çevrili 720 dönümlük bir alana kurulmuş. İçinde 800 civarında saray,9999 oda varmış.

-‘’Neden 10 bin değil’’ diye sordum.

9 ve 9’lu sayılar Çinlilerce kutsal sayılırmış. Kent; İmparator, saray halkı ve hizmetliler dışında herkese yasakmış.

Yasak Kenti dolaşmak neredeyse yarım günümü aldı. Saraylardan birine girip ötekinden çıkıyorum. İlk başta insana ilginç geliyor ama birbirine benzeşik onlarca saray, yüzlerce oda,.. İn-çık binlerce basamak, bir süre sonra bıkkınlık veriyor insana. Ama azimliyim; buralara kadar gelmişken her yanı dolaşmalıyım. Zaten Greace de çoktan izin isteyip, giriş kapısında buluşmak üzere ayrılmıştı yanımdan
Yasak Kent-Siyah Beyaz

Dış duvarla iç bahçeyi ayıran su kanalları var. Bir saraydan diğerine geçmek için çok sayıda köprü yapmışlar. Bu  köprülerin birinden geçerek Tai He Dian adlı saraya ulaşıyorsunuz. Mermer olan köprünün ortasından sadece imparator yürürmüş. Saray yerden bir hayli yüksek ve mermerden yapılmış merdivenlerle çıkılıyor. Bu bina evlenme ve imparatorların taç giyme törenlerinde kullanılıyormuş. Merdiven ise yaklaşık 250 ton gelen tek parça mermer yontularak yapılmış. İmparator tahtının bulunduğu salon bu sarayda olduğundan mı nedir burası Yasak Kentin en fazla ilgi çeken yeriydi: Önü- yanı çok kalabalıktı.
Yasak Kent-Bu kez Renkli
Yasak Kent-Greace İle Buluşma Noktamız

Saraylar ışık alsın diye genelde güneye bakıyor. Ancak bunca sarayın olduğu alanda tek bir ağaç bile yok; güvenlik için sanırım. Onca saray gezdim sadece bir yerde kameriyeli, ağaçlar ve renk renk çiçeklerle bezeli, heykellerle süslü küçük bir bahçe gördüm. Haa! unutmadan kayıt düşeyim. Bahçede, Çin’in sembolü sayılan lotus(nilüfer)çiçeği yetişen süs havuzlu da vardı. İmparator ve ailesi burada dinleniyor olmalı...

Yasak Kent’in her yanında, saraylarında, odalarında, klasik Çin Mimarisinin ve el işçiliğinin  eşsiz örnekleri var. Odalarda renkler dans ediyor adeta… Mermeri, ahşabı bir kuyumcu titizliği ile işlemişler. Çatılardaki kiremitler, oluklar, oluk başlıkları bile birer sanat eseri.

Yasak kenti yeterince gezdiğime ikna olduktan sonra, onlarca merdivenden birine oturup düşündüm. Yasak Kent demelerinin nedeni Greace’in dediği gibi buraya imparatorluk ailesi ve hizmetkarların dışında kimsenin girememesi olmamalı.Bana göre tam tersi: İçerdekilerin dışarıya çıkmalarının yasak olması nedeniyle Yasak Kent demiş olmalılar: Duvarlar öylesine yüksek, Kent o kadar dış dünyaya kapalı ki...

 

Tianning Tample (pagoda)

Bu tapınak, 1200 yılında Hiao hanedanlığı zamanında yapılmış. Ahşap ve tuğladan yapılan ve yaklaşık 58 metre yüksekliğinde olan bu pagoda zaman içinde birçok kez onarılmış.Tapınak, Klasik Çin Mimarisi’nin Pekin'deki en güzel örneklerinden biri. Kesinlikle ziyaret programlarınıza alın.
Tianning Pagoda

 

Cennet Tapınağı

 Pekin’de mutlaka görmeniz gereken yerlerden biri de burası. 2007 yılında UNESCO tarafından ‘’dünya kültür mirası’’ olarak kabul edilen ve 15. yy’da yapılmış çok büyük bir parkın içinde yer alan bu tapınakta imparatorluk dönemlerinde  kurbanlar kesilir, adaklar yerine getirilirmiş. Greace’e göre imparatorlar, hasadın iyi olması için burada dua eder, Budha ile konuşmak için bu tapınağa gelirlermiş. Anlayacağınız dinsel açıdan Pekin’deki en kutsal mekan burası. En kutsal mekan ama şimdiki Çinliler bu kutsallığın farkında değiller gibi. Eskilerin dua ettikleri, onlarca kapının açıldığı, birkaç yüz metre uzunluğunda koridoru olan bu tapınaktaki adak sunaklarında şimdikiler kağıt oynuyor.

Cennet Tapınağı

Cennet nasıl bir yer? Çocukluğumdan beri dinlediklerimden biliyorum. Burasını gördükten sonra, parkın cennet sıfatını kazanmayı hak ettiğini düşünüyorum.


Jingshan(İmparatorluk Parkı)
Jingshan
Park, Yasak Kent’e pek uzak değil;  hemen bitiminde başlıyor. Oldukça büyük. Parkın içinde birkaç tane tepe ve her tepenin üzerinde çevresi ağaçlarla kaplı sarayımsı bir ev... Greace, bu tepelerin Yasak Kent'in yapımı sırasında temellerden çıkan taş ve toprağın buraya taşınarak yapıldığını söyledi. Tepeler, yapay-mapay ama bir hayli yüksek. Eğer yorulduysanız; yorgunluğunuzu burada atabilirsiniz. Ayrıca Yasak Kent’e tepeden baktığı için, Kent'in değişik fotograflarını da buradan çekme olanağınız var.

Beihai Parkı
Yaklaşık 1000 yıllık bir geçmişi olan ve yine yaklaşık 700 dönümlük bir alan üzerine kurulu, ,içinde büyükçe bir yapay gölü olan bu park Pekin’in merkezinde sayılır. Greace,
- ''Çin’de hemen her şeyin geçmişi bir efsaneye dayanır'' dedi. Bu parkın yapımına da bir efsane kaynaklık ediyormuş. Efsaneye göre insanları ölümsüzleştiren bir bitkinin yetiştiği 3 dağ varmış ve bu dağlar, ölmekten korkan ; bu nedenle de ölümsüzlük peşindeki  bir çok  imparatorun aramalarına karşın bulunamamış.Dağları bulamamışlar ama İmparatorlar ölümsüzlüğü kafalarına takmış olmalılar ki; sonunda bu günkü parkın bulunduğu yere büyükçe bir havuz kazdırıp, havuzu göle dönüştürüp, çıkan topraktan da  bu dağları sembolize eden üç tane tepe yaptırmışlar.Sonuç mu? Her zamanki gibi korkunun ecele faydası olmamış…

Parkta, klasik Çin Mimarisi’nin seçkin örneklerini görebilirsiniz. Köprüler, saraylar, kameriyeler,bahçeler, yürüyüş yolları ve tapınaklar…

Beihai Parkı
 Dolaşırken beyaz renkli bir tapınak gözüme ilişti. Sordum. Adı dagobaymış (bir tür kubbeli Budist tapınağı).İnsana huzur veren bir yapısı var. Eğer  zamanınız varsa; içinde çiçeklerle bezeli bir de adacık olan bu gölün kıyısındaki dagobada oturup , gözleriniz yarı aralık düşüncelere dalarak sesizliğin sesini içinizde duymaya çalışın. Bir süre sonra kendinizi   bir masal dünyasındaymış gibi hissedeceksiniz. İnsan,  böyle bir mekanda oturup düşünceye daldığında ister istemez buraları kendi ülkesi ile karşılaştırıyor. Neden bizde böyle yerler yok? AVM tutkusu mu bizi böyle güzelliklerden mahrum eden? Yoksa genlerimizde olan göçebe kültürü mü?
Greace,
- ‘’Eski Pekin’i görmek ister misin?’’ dedi.
Ben de ne zamandır bu soruyu sormasını bekliyordum. Çünkü Pekin’e  gelmeden eski Pekin’i oluşturan  Hutonglar’ a dair bir şeyler okumuştum.
-‘’ Elbette görmek isterim’’ diye yanıtladım.
 Yola koyulduk. Ana caddelerdeki Amerikadakileri aratmayacak büyüklükteki gökdelenleri birkaç sokak geride bıraktık. Amanın!... Bir boyuttan bir başka boyuta geçtik sanki. Hiç abartmıyorum; Pekin merkezinden, bir kaç adımda 150-200 yıl geriye , bambaşka bir dünyaya adeta ışınlanmış duygusuna kapıldım .  Hani western filmlerindeki önyüzü olupta  arkası olmayan kovboy kasabalarındaki binalar nasılsa burası da öyle. Ön sıra gök delen, ardı bağlar gazeli… Daracık , çamurlu ve pis kokulu  sokaklar, tavuk kümesinden hallice kutu misali ever, çamurda oyun oynayan çocuklar, oturdukları tabureden bana uzaydan gelmişim gibi bakan seyrek ak sakallı  erkekler, evlerin önünde oturup lak lak eden, kadınların  bana tanıdık gelen görüntüleri…Ve yüzümde şaşkın ördek ifadesi, çamurlu sokakta, çamura bulaşmadan yürümeye çalışırken, kulaklarımda Greace’nin bende çok uzaklardan geliyormuş duygusu uyandıran sesi…
Hangi Markayı Aradınız?
- Hutong Çince’de kuyu demektir. Pekin’de çok sayıda Hutong mahallesi vardır.Eskiden insanlar , evlerini  devletin  açtığı kuyulara yakın yaparlarmış. Bu kuyulardan her sokakta bir kaç tane bulunur. Evler çok küçüktür ve çoğunun içinde tuvalet bulunmaz. Tuvaletler sokakta belli aralıklarla yapılmış ve halkın ortak kullanımındadır. Devlet, Pekin geliştikçe bu Hutongları yıkıp yerine gökdelen yapıyor. Ama Pekin Belediyesi bazı Hutonları koruma altına almaya karar verdi; hiç olmazsa oraları yıkmayacaklar…
Anladığım kadarıyla burada da bizdeki gibi’’kentsel dönüşüm’’ başlamış. Elbette buraların yıkılıp, yerine insanca yanabilecek konutların yapılmasına kimsenin karşı çıkacağını sanmıyorum ama yine de geçmişi anımsatan bu zorlu  yaşama biçiminin oluşturduğu kültürün ortadan kalkması içimi sızlatmadı desem doğruyu söylememiş olurum…Her şeye karşın Greace’in cümlesinin son sözcüğüne takıldım:
-‘’Yıkmayacaklar’’… Eh ! Kimi Hutonglar’ın geleceği için umutlu olmaya bu sözcük de yeter.

Olimpiyat Köyü
Greace,
-''Buradan Olimpiyat köyüne gideceğiz'' deyince Hutong mahallesinin melankolisinden sıyrılıp gerçek dünyaya yumuşak geçiş yaptım.
Kuş Yuvası
Olimpiyat köyü Pekin’in dışında. Rehberimin anlatımına göre; köy  yapılmadan önce burada gecekondular varmış. Köyde birçok spor tesisi var. Olimpiyat oyunlarının açılışının ve kapanışının yapıldığı, bir çok yarışmaya ev sahipliği yapan ‘’bird cage-kuş kafesi’’ adı verilen stadyum buranın en ilginç yapısı. Giriş ücrete tabi. Görmeniz gerek.
Wangfujing Caddesi
Burası Pekin’in  en büyük caddesi;araç trafiğine kapalı.Caddede sayısız büyük mağazalar ve alışveriş merkezleri sıra sıra. Aklınıza gelen tüm ünlü markaları burada bulabileceğinizi rahatlıkla söyleyebilirim . Caddede dolaşan Çinlileri bir an yok sayın; kendinizi Miami ya da Chigago da sanabilirsiniz. Cadde çok iyi aydınlatılmış; her yer ışıl ışıl.
Wangfujing Katedrali
Hava karamaya başladığında, daha önce ziyaret ettiğim Çin kentlerinde olduğu gibi burada da seyyar yemekçiler kaldırımlar üstüne tezgahlarını açıyorlar.Bu tezgahlarda yılan,kaplumbağa,çekirge ,karafatma kısaca aklınıza gelecek ya da gelmeyecek her türlü börtü böceği pişiriyorlar. Tezgahlardan yayılan koku müthiş. Amerika’da ya da herhangi bir ülkede ziyaret ettiğiniz ünlü Çin mahallelerinin kokusunun aynısı burada da var:Kurutulmuş balık ve börtü-böcek kokusu... Alışırsınız diyemiyorum, alışamıyorsunuz; çünkü o koku üstünüze siniyor,nereye gitseniz  sizinle…
Wangfujng Street -Gece
Daha önceki Çin ziyaretlerimde börtü böcekleri tattığım için tezgahları es geçiyorum.
Başka nereler gidilir?
Gece Pazarı  ilginç. Orada pek çok tekstil ürünü, saat,telefon,elektronik eşya bulabilirsiniz.  Ayrıca ahşap oymalar, el yapımı olduğunu sandığım seramikler. Taşıyabileceğinize inanıyorsanız Çin vazoları da satın alabilirsiniz. 
Bir başka gidilecek yer ise Silk Market. Adından da anlaşılacağı gibi buradan Çin İpeği alabilirsiniz. Ama özellikle Çin’e özgü ipek yorgan almanızı öneririm. Fiyatı ağırlığına göre değişiyor.
 Eger Caddeye gündüz giderseniz Wanfujng Katedralini de ziyaret edin.Ben karanlıkta gittiğim için böyle bir şansın olmadı.
Silk Market
Pekin elbette bu kadar değil. Gezilecek müzeleri, sanat galerileri, çeşitli gösterleri izleyeceğiniz tiyatroları var. Size, bana ilginç gelen ve gezebildiğim yerlere ilişkin bilgiler vermeye çalıştım. Ancak bir yerde ne kadar kalırsanız kalın, yine de eksik kalan yerler olacaktır ama''as good as ıt gets''.
Nelere Dikkat Etmeli
. Öncelikle daha önceden börtü böcek yemediyseniz onlara el sürmeyin. Ama mutlaka tatmam gerek diyorsanız yanınızda Çince bilen birinin olmasına dikkat edin. Ola ki hastaneye gitmek gerekebilir.
.Pekin’de her türlü mutfak var.Ama buraya gelip de Portakallı Pekin Ördeği yemeden dönmeyin.Yoksa Pekin’i görmüşlerden sayılmazsınız. Bu arada kuzu etinden yapılan güveç ve noodle-eriştey- de denemenizi öneririm.( Ek bilgi:Çin Mutfağı çok zengin.Pekin’de değil ama Guanzo’da bir davette bizim sofralarımızda rastlamadığımız,tavuk ayağı,kurbağa bacağı,yılan eti,timsah eti, kuzey denizinden yakalanmış dev yengeç bacağı yemiştim.)
.Alış veriş en önemli konu. Niyetiniz marka alışverişi ise; yapmayın derim. İstanbul’da da bulursunuz onları. Bu markaların Çin yapımı olanları almak isterseniz rehberiniz size yardımcı olacaktır. Saat mı alacaksınız? Ana caddelere uzak olmayan bir sokakta, saat satan bir dükkana gidip meramınızı anlatın.Biri önünüze düşüp sizi birkaç sokak ötedeki loş bir pasajın içindeki karanlık bir dükkana götürür.Işıklar açıldığında, ünlü markaların(marka adı reklam olur diye vermiyorum; siz nasıl olsa anlarsınız) çakmalarından  binlerce saatle karşı kaşıya bulursunuz. Fiyatları 30-50 usd arasındadır. Pazarlıktan çekinmeyin.
.Eşinize ya da kendinize bir çanta mı alacaksınız. Dericiye girin; elinize tutuşturulan, almayı düşündüğünüz markanın kataloğundan ne istiyorsanız seçin; 20 dakika sonra orijinali 4000 usd’den başlayan çantaya,  modeline göre 70-200 dolar arası bir para ödeyerek sahip olabilirsiniz.
Bu tür alış veriş elektronik eşyada da, tekstilde de aynı. Ama ne olursa olsun pazarlık yapmaktan çekinmeyin. Özellikle sokak satıcılarına dikkat edin.
. Satıcıların en çok kullandıkları İngilizce kelimeler şunlar’’ çipi cipi(cheaper,cheaper),givdimani(give the money) ve seymseymorcinal(same same orginal). Fiyat söylerken de ellerine muhakkak hesap makinesi alıyorlar. Aklınızda bulunsun.
.Pekin’de yer adları doğal olarak Çince, işin kötüsü Çin ABC’si ile yazılıyor. Üstelik taksi şöförleri İngilizceye Samanyolu Galaksisi kadar uzaklar. Bu nedenle otelinizden ayrılmadan,üstünde  adres yazılı otel kartınızı yanınıza mutlaka alın, yoksa kaybolursunuz.
-''Önemli değil en yakın karakola gider anlatırım derdimi'' diye düşünmeyin; sonuç alamazsınız.Onca ülke dolaştım’’sora sora Bağdat’ı bulamayacağınız yerlerden biridir Pekin’’.
.Çin'in devlet düzeni komünizm fakat rahat bir ülke.Birkaç kez gittim ama kendimi herhangi bir baskı altında hissetmedim ya da bana öyle geldi…Bu satırları  komünizmi övmek için yazmadım. Rusya’ya 5-6 kez gittiğim ama Rusya için aynı şeyleri yazamam doğrusu.
.Pekin güvenli bir kent gibi gözüküyor. Ancak ;her büyük kent gibi hırlısı ve hırsızı olduğunu aklınızdan çıkarmayın.
.Dolaşırken yorulacağınız kesin. Bunun için yaklaşık 1.30 saat süren ve hediyesi 12-13 usd olan ayak masajını öneririm.Yeniden doğmuş gibi oluyorsunuz.
.Dolarınızı yuana çevirmek için mutlaka bankalara gidin.İşlem uzun sürüyor ama garantili.Otelinizde de paranızı yuana çevirebilirsiniz. Burada geçerli döviz hala Amerikan Doları.
.1 usd  6 yuan(mart 2014-güncellenmiş).
Nasıl gidilir
Ben Pekin’e Guanzo’dan gittim. Ama THY’nin İstanbul’dan Pekin’e hergün seferi var. Yolculuk yaklaşık 10 saatmış.
 .Türkiye'nin Pekin Büyükelçiliği:

Posta adresi:

San Li Tun Dong 5 Jie No: 9
100600 Beijing / PRC
Konsolosluk Şb. e-mail:
consulate.beijing@mfa.gov.tr

Konsolosluk Çağrı Merkezi Numarası:

+ 90 312 292 29 29

Telefon:

+86 10 6532 1715

Faks:

+86 10 6532 5480
(*) Bu seyahat 2011 Nisanında yapıldı
(**)Tam çevirisi''tanrı seni kutsasın'' bizdeki karşılığı ise ''çok yaşa''



Kuş Yuvası Stadyumu



Olimpiyat Köyü

Jingshan

Çin İpeği


Yasak Kent

Bu Mermer kabartma tek parça 250 ton-Yasak Kent




21 Şubat 2014 Cuma

AMBALAJIN DAYANILMAZ HAFİFLİĞİ (*)





























(*) BU RÖPORTAJ RECYCLING INDUSTRY DERGISININ SUBAT 2014 TARIHLI 77. SAYISINDA YAYINLANMIŞTIR

7 Şubat 2014 Cuma

İçecek Ambalajlarında Ağırık Azaltması



İÇECEK AMBALAJLARINDA AĞIRLIK AZALTMA

ÇALIŞMALARI VE ÇEVREYE ETKİSİ(*)

1-Giriş

İlk kez 19. yüzyılın sonlarına doğru İstanbul’da evlerin bodrumlarında,  eski banyo küvetlerinde hazırlanarak,  keçe filtrelerden geçirilip süzülen ve kahve cezveleri ile şişelere doldurulup satılan gazlı içeceklerin üretimi, 1950’li yıllardan başlayarak ‘bodrum katlarından’’ çıkıp,‘’gazoz hanelere ‘’taşınmıştır. Ama Ülkemizdeki meşrubat üretimindeki asıl gelişme 1960’lı yılların başında uluslar arası iki firmanın (Pepsi-Coca Cola) üretime başlaması ile olmuştur.  Bir ölçüde nüfusa, alışkanlıklara ve en önemlisi gelir düzeyine bağlı olan kişi başına meşrubat tüketimindeki asıl artış ise, 1980’li yılların başında  pazara sunulan ve içecek sektöründe bir çığır açan PET şişeler sayesinde olmuştur. Önce Erbak Uludağ, sonrasında Çamlıca, Türkiye’de PET şişeye meşrubat dolduran iki öncü firmadır. O zamana kadar gazlı içecek ambalajı olarak cam şişe ve metal ambalaj kullanan Coca Cola ve PEPSİ ise; birer yıl ara ile 1986 ve 1987 yıllarında PET şişe kullanmaya başlamışlardır.
Ambalajlı içme suyu pazarında da gazlı içecek sektöründe yaşananların benzeri yaşanmış,  PET şişe pazara girinceye kadar bu sektörde de yeniden doldurulabilen 0.30,0.33 ve 3 litrelik cam şişeler kullanılmıştı. Cam şişelerin ağır ve dönüşümlü (yeniden doldurulabilen) olması; cam ambalajlı suların kaynağından uzak mesafelere satışını güçleştirmiş, bu da dolumcu firmaların, ülkenin her tarafına hizmet veren ulusal marka olmalarını bir ölçüde engellemiştir

2-İçecek ambalajlarında ağırlık azaltma çalışmaları

1990’lı yıllarda Ülkemizde çevre odaklı kamuoyunun sesini daha çok duyurmaya başlaması; çevreye duyarlı sanayicileri de harekete geçirmiş,  ambalaj malzemesi üreten ve üretilen bu ambalajları pazara sundukları mamullerde kullanan 14 büyük sanayi kuruluşu bir araya gelerek’’…ambalajlarla ilgili olarak, çevreyi geliştirmek, çevre sağlığını korumak ve çevre kirlenmesini önlemek, Türkiye’de ambalaj atıkları geri kazanım sisteminin oluşmasında ve yönlendirmesinde etkin rol oynamak ve katkıda bulunmak…’’ amacıyla 1992 yılında Çevre Koruma ve Ambalaj Atıkları Değerlendirme Vakfını; ÇEVKO’yu kurmuşlardır. Özellikle bu tarihten sonra sanayici, özellikle ÇEVKO üyesi sanayici,  sürdürülebilir çevre politikasının bir gereği olarak, hem ambalaj maliyetlerini düşürüp rekabet gücünü artırmak,  hem de ambalaj atığı oluşumunu en aza indirmek için mevcut ambalajlarının ağırlığının azaltılması yönünde yaptıkları çalışmalara daha da ağırlık vermişlerdir.
Gazlı ve gazsız içecek sektörlerinde gerçek anlamda ağırlık azaltma çalışmaları o yıllarda PET şişelerin tek üreticisi olan SASA tarafından başlatılmıştır. Zaman içinde PET pazarındaki rakiplerin artmasına karşın SASA (daha sonra Artenius-APPE), kaliteli insan gücü ve buna koşut makine teknolojisindeki gelişmelerin de desteğiyle bu konudaki önderliğini yıllar boyu sürdürmüştür. PET şişe sektöründe bu gelişmeler yaşanırken, gazlı ve gazsız içecek sektörlerinde PET’e alternatif olan cam ve metal ambalaj üreticileri de öncelikle PET şişelerle rekabet etmek için ağırlık düşürme çalışmalarına hız vermişlerdir.  Bir anlamda ağırlık düşürme çalışmaları, çevrede daha az ambalaj atığı oluşumunu amaçlayan ve aynı pazara hitap eden sanayicilerin rekabetinin de bir sonucu olmuştur.

2.1 Gazlı içecek ambalajlarında ağırlık azaltma çalışmaları

2.1.1-PET Şişelerde ağırlık azaltma çalışmaları

1982 yılında gazlı içecek sektöründe kullanılan 1 lt PET meşrubat şişesinin ağırlığı 48-50 gramdı. Bu gün bu ağırlık %  32 oranında azaltılarak 36 hatta 32 grama kadar  düşürülmüştür. Yine 1982 yılında kullanılan 0.5 litrelik gazlı meşrubat şişesi, 30 gram iken bugün aynı şişe %  27 oranında daha hafif ve 22 gramdır. 250 cc’lik meşrubat şişelerinde, bundan 30 yıl kadar önce 250 cc’lik gazlı içecek şişesi üretmek için 22 gram PET resin kullanılırken, bu gün aynı hacimdeki bir şişeyi üretmek için 19 gram, hatta bazı yerel markalarda sadece 14.5  gram PET hammaddesi kullanılmaktadır. 

2.1.2-Cam şişelerde ağırlık azaltma çalışmaları

1982 yılında gazlı içecek pazarına giren PET şişelerin pazar payının her geçen gün artması, bir başka ifadeyle gazlı içeceklerin klasik ambalajı olan camın pazar payının giderek azalması, cam şişe üreticilerinin daha hafif şişe üretme çalışmalarına hız vermesine yol açmıştır. Bunun sonucu olarak o yıllarda kullanılan 1,0 lt.  yeniden doldurulabilen cam şişelerin ağırlığı 920 gram(pazar ortalaması) iken bu gün aynı hacimdeki tek kullanımlı cam şişenin ağırlığı, her ne kadar promosyon amaçlı üretilse ve pazarda devamlılığı olmasa da de 585 grama kadar düşürülmüştür. Bu da yaklaşık % 36 oranında hammaddeden tasarruf demektir.  Gazlı içecek sektöründe kullanılan cam şişelere ilişkin ağırlık azaltma çalışmalarına bir başka örnek 250 cc’lik şişelerde yapılan değişikliklerdir. Özellikle yeniden kullanılabilen ve yaklaşık ağırlığı 415-425 gram olan 250 cc’lik cam şişelerin yerini, 170 gram gelen tek kullanımlık şişeler almıştır. Bu da 250 cc’lik meşrubatı pazara sunmak için   % 60 oranında daha az cam ham maddesi kullanılarak üretilen cam şişe anlamına gelmektedir.
Cam şişelerde ağırlık düşürme çalışmaları sonunda yeniden doldurulabilen ağır cam şişeler yerine daha hafif ve tek kullanımlık cam şişelerin pazara sunulmasının ekonomiye ve çevreye dolaylı da olsa bir başka olumlu katkısı ise; yeniden doldurulabilen cam şişelerin pazara ulaştırılmasını sağlayan yaklaşık 1.6 kilo ağırlığındaki plastik kasaların kullanımdan kalkması ve yerine çok daha hafif; karton tavalı-naylon sarımlı taşıma ambalajlarının kullanılmaya başlanmasıdır. Bu da, 24 şişenin bulunduğu yaklaşık 1 kilo 600 gram ağırlığındaki plastik kasanın, cam şişe başına düşen fazladan 66 gram ağırlığının ortadan kalması anlamına gelmektedir.

2.1.3-Metal ambalajlarda ağırlık azaltma çalışmaları

Gazlı içecek sektöründe PET ve cam şişelerde ağırlık düşürme çalışmaları başarılı bir şekilde sürerken metal ambalaj üreticileri de bu gelişmenin dışında kalamamışlar, 1980’lerde yaklaşık 31 gram olan 330 cc’lik bir gazlı içecek kutusunun ağırlığını bu süreçte 13-16 grama kadar düşürmüşlerdir. Çok basit bir hesapla, sanayiciler çok pahalı bir metal olan alüminyumdan içecek kutusu üretmek için bugün  %50 oranında daha az alüminyuma gereksinim duyulmaktadır

2.2-Su şişelerinde ağırlık azaltma çalışmaları

2.2.1- Pet şişelerde ağırlık azaltma çalışmaları

Yaklaşık 30 yıl kadar önce Hayat Su, 0.5 litrede 22 gram, 1.5 litrede ise; 42 gram ağırlığında PET şişeler kullanmaktaydı. Son 30 yıllık sürede su ambalajı olarak kullanılan PET şişelerin ağırlığı, şişe üretim teknolojilerinde yaşanan gelişmelere koşut olarak kademeli olarak düşürülmüştür. Bu gün gelinen noktada 0.5 lt su için kullanılan PET şişenin ağırlığı 10.5 grama (10.34 gr.) kadar düşmüştür. Şişe ağırlığındaki bu azalış % 52 oranında hammadde tasarrufu anlamına gelmektedir. Aynı durum 1.5 lt su için kullanılan PET şişeler için de geçerlidir. Yukarıda sözünü ettiğimiz bu şişenin ağırlığı, zaman içinde azaltılarak % 42.8 oranında hammadde tasarrufu sağlayacak şekilde 24 grama kadar düşürülmüştür. 1990’larda pazara sunulan 5.0 lt  PET su şişesinin ağırlığı 96 gram iken şimdilerde, %30 oranında hammadde tasarruf edilerek ayni hacimdeki şişe 67 gram olarak üretilmektedir.
Ambalajlı su üretiminde kullanılan PET şişelerin ağırlık düşürme çalışmaları bu gün de sürmektedir. Önümüzdeki birkaç yıl içinde 0.5 lt suyu 8.5 gramlık, 1.5 lt suyu 22 gramlık, 5.0 lt suyu 60 gramlık PET şişelerde satın alabileceğimizi şimdiden söylemek, kehanet sayılmamalıdır.

2.2.2 Cam şişelerde ağırlık azaltma çalışmaları

Her ne kadar PET şişeler pazara girdikten sonra, ambalajlı su üretiminde cam şişenin önemi giderek azalmışsa da; son birkaç yıldır cam şişenin yeniden bu pazara girme çabalarına tanıklık ediyoruz.(**)
Makalemize başlangıç tarihi olarak aldığımız 1980’li yıllarda ülkemizde su ambalajı olarak  yeniden doldurulabilen cam şişelerin hacmi 300 cc ve 330 cc’, bu hacimdeki su için kullanılan yeniden doldurulabilen cam şişenin ağırlığı ise 400 grama yakındı. Son birkaç yıldır Ambalajlı su pazarına sürülen tek kullanımlık cam 330 cc’lik şişelerin ağırlığı, şişeyi kullanan firmaların özel tasarımlarından dolayı farklılıklar göstermektedir. Özel tasarımlı cam şişelerin ağırlığı 200 gramdan 240 grama kadar değişmektedir. Pazarda standart olan, yani ‘’firmaya özel ‘’ üretilmeyen cam şişelerin ağırlığı ise;  162 gram civarındadır. 0.75 litre tek kullanımlık cam şişelerin ağırlığı ise yine firmaların tasarımlarına göre değişmekle birlikte en hafifi 445-450 gramdır. 

2.3 Şişe kapaklarında ağırlık azaltma çalışmaları

Yıllar içinde PET şişelerde ağırlık düşürme çalışmaları sürdürülürken, şişe gövdesinin yanı sıra şişe ağzında da değişikliklere gidilmiş; bu değişiklikler, kapak üreticilerinin kapak tasarımlarını bu şişelere uyum sağlayacak şekilde yeniden tasarlamalarının yolunu açmıştır. Bu süreçte 0.5 ve 1.5 litre PET şişelerde kullanılan kapakların ağırlığı 1.95 gramdan 1.30 grama kadar düşürülmüş ve  %33 oranında ham madde tasarrufu sağlanmıştır.
Aynı çalışmalar PET meşrubat şişesi kapaklarında da yapılmış 3.20 gram olan (1810-PCO) kapak, zaman içinde 2.40(1881) grama kadar düşmüştür. Hammadde tasarrufu ise yine % 33’tür.

3-İçecek sektöründeki ambalaj ağırlıklarının azaltılmasının çevreye etkisi.

Son 30 yıldır PET, cam ve metal ambalajlara yönelik ağırlık azaltma çalışmaları, daha az hammadde, kullanılarak ambalaj üretilmesine, bunun da ekonomiye olumu katkısına yukarıda kısaca değinmiştim. Bu ambalajlar eskisine oranla çok daha hafif oldukları için üretimlerinde daha az enerji kullanılmakta, dolayısı ile atmosfere daha az karbon salınmaktadır.
30 yıl önce 0.5 litre su için kullanılan PET şişenin ağırlığı 22 gramdı ve 1 ton PET resinden yaklaşık olarak 45 bin adet PET su şişesi üretiliyordu.  Bu gün aynı miktarda PET şişe üretmek için ihtiyaç duyulan hammadde ise; 1000 kg yerine 472 kg’dır. Bu da % 52 oranında hammadde tasarrufu demektir. Gazlı içecek sektöründe kullanılan PET şişelerin ağırlığı ise, zaman içinde ortalama % 30 oranında düşürülmüştür.
PET resinin preforma( PET şişenin şişirilmeden önceki ilk hali) dönüştürülmesi sırasında ton başına yaklaşık 80-85 US dolarlık bir enerji tüketilir. Bu bağlamda,  yukarıdaki örneğimize enerji tasarrufunu temel alarak yeniden dönersek; 1 ton PET resinden 80-85 USD’lık bir enerji ile 22 gram (0.5 lt)  45 bin adet PET preform üretilirken , yine 1 ton PET resinden aynı miktarda enerji kullanarak 95 bin adet 10.5 gramlık (0.5 lt) PET preform üretmek mümkündür. Bu da bir anlamda, atmosfere aynı miktarda karbon salınarak 2 katından daha fazla su şişesi üretmek demektir.
2013 yılında ambalajlı su sektöründe kullanılan PET şişeleri üretmek için yaklaşık olarak 150-160 bin ton PET resin kullanılmıştır. Eğer PET su şişelerinde ağırlık düşürme çalışmaları olmasaydı bu gün kullanacağımız PET resin miktarı yaklaşık 45-50 bin ton daha fazla olacaktı. Bunun sadece hammadde olarak parasal değeri bu gün itibariyle yaklaşık 75 milyon USD’dır. Ağırlık azaltma çalışmaları nedeniyle gazlı içecek sektöründe kullanılan PET hammaddesinden yapılan tasarrufun parasal değeri olan yaklaşık 25 milyon US dolarını da buna eklediğimizde  ortaya çıkan rakam, kabaca 100 milyon USD’lik bir hammadde tasarrufunu ifade eder.
Ağırlık azaltma çabalarının çevreye olan olumlu etkisi ise; eskisine oranla daha hafif tasarlanan PET şişelerin üretimi için harcanan enerjiden yapılan tasarruftur. Önceleri 1.0 lt gazlı içecek şişesini üretirken 35-40 barlık bir hava basıncına ihtiyaç varken bugün ağırlık azaltma çabaları sonucu ortaya çıkan hafif şişelerde kullanılan hava basıncı 17-20 bardır. Doğaldır ki; 35 barlık basınçlı hava üretmek için ihtiyaç duyulan enerji miktarı 17 barlık bir hava basıncını üretmek için ihtiyaç duyulan enerjinin iki katı değildir. Bir başka ifadeyle kullanılan enerji ile üretilen hava basıncı arasında doğrusal bir ilişki yoktur. Ancak aralarında  doğrusal bir ilişki olmamasına karşın, 35 bar için ihtiyaç duyulan enerji miktarı,  17 bar için duyulandan çok daha fazladır ve fazladan üretilen her birim enerji için atmosfere daha fazla karbon salınır.
Aynı durum, cam şişe ve metal içecek kutusu üretiminde de geçerlidir. Bir birim şişe için ya da bir birim kutu için kullandığınız hammadde azaldıkça; aynı oranda olmasa bile kullandığınız enerji ve doğaya saldığınız karbon miktarı da azalır.
Bu süreçte cam şişe, PET şişe ya da metal kutuyu ambalaj üreticisinden kullanıcısına, oradan da tüketiciye taşırken kullanılan paletlerin tasarımı da ağırlık azaltma çalışmalarının dışında kalmamış, eskisine göre daha hafif (ahşap- plastik) paletler üretilmeye başlanmıştır.
Ağırlık azaltma çalışmaları sırasında tasarruf edilen hammaddenin ve dolayısı ile bunların üretiminde kullanılan daha az enerjinin çevreye doğrudan olumlu katkısının yanı sıra dolaylı katkıları da vardır. Bu çalışmalar sonucu gelinen noktada içecek ambalajlarının hacimlerinde bir değişiklik olmamasına karşın, daha hafif üretilmeleri, taşıma sırasında daha az araç, dolayısı ile daha az enerji kullanmaları sonucunu doğurmuş, bu da doğaya salınan karbon miktarını düşürmüştür.

4- Sonuç

Son 30 yıldır gazlı ve gazsız içecek ambalajlarının ağırlıklarının azaltılması çalışmaları, ister sanayicinin maliyetleri düşürme kaygısından kaynaklansın, ister rekabetten kaynaklasın  sonuçta ortaya çıkan, daha az enerji sarfiyatı, daha az hammadde kullanımı ve daha az ambalaj atığı oluşumudur.

-----------------------------------------------
(*)Bu makale Çevko Vakfı E' Bülteni'nde (Şubat 2014) yayınlanmıştır.
(**) Toplam ambalajlı su tüketimi içindeki payı % 1’in altındadır(2012 sonu).

Yaşar Nadir Atilla
ÇEVKO Vakfı Genel Müdürü