İnsanlığın Gerçek Dostları Ödülü

İnsanlığın Gerçek Dostları Ödülü *

Yaşamım boyunca sigara içenlerden değil ama sigaradan hiç hoşlanmadım. Bu hoşlanmayışta, kendi kişiliğimin yanı sıra, sigarayı adeta yer gibi içen yakınlarımın da etkisi olmuştur hiç kuşkusuz...

Babam, günde dört paket sigara içerdi. Sonunda genç yaşında gırtlak kanseri oldu. Amcamın aşırı sigara yüzünden kalp durması nedeniyle ölmesi, eşimin tüm uyarılarıma karşın sigara sigarayı bırakmaması sonucu genç denebilecek bir yaşta hakka yürümesi; beni sigaraya düşman etti diyebilirim.
Bir başka neden de; statlarda sigara içilmesi yasak olmasına karşın, yanımda ve yöremdekilerin bu yasağa aldırış etmemeleri; tüm uyarılarıma karşın stat yönetiminin bu konuda bir önlem almamasıydı. Sigara içenlere, yasal zorunluluk olmasına karşın önlem alınmaması nedeniyle; Genel Kurul üyesi olmaktan kıvanç duyduğum Fenerbahçem'in maçlarına gitmez oldum.

***
Bir düşünün! Gencecik insanlarla bir aradasınız; sigara dumanından göz gözü görmüyor. Soluk almakta zorlanıyorsunuz. Siz içmeseniz de en az onlar kadar sigaranın zararlarına kaşı savunmasızsınız. En azından olan kendi ifadelerine göre '' sigara içmekten zevk alıyorlar''. Ya siz?
Dışarı çıktığınızda üstünüze sinmiş sigara kokusundan, dolayısı ile kendinizden iğreniyorsunuz. Eve gittiğinizde ilk işiniz, üstünüzdekilerden bir an önce kurtulup, havalandırılacakları havalandırmak, yıkanacakları yıkamak oluyor.

***

Genel Müdürlüğünü yaptığım bir vakıfta göreve başladığımda yanımda çalışanların, özellikle gençlerin büyük bir bölümünün sigara içtiğini gördüm. Odalarda sigara içilmesi yasak olduğu için, onların bahçede sigara içtiklerini odamın penceresinden görebiliyordum.
Karar verdim: Sigarayı bırakanlara ödül verecektim.
Kim sigarayı bıraktım derse, onu üç ay izleyip, üç ay içinde sigaraya dokunmadıklarına inanırsam onlara bir altın armağan edecektim; üstelik bu altını kendi paramla satın alacaktım. Bu süre içinde sigara içmeyip, ödülü aldıktan sonra sigaraya başlayanların cezası ise dört altındı.
Sigarayı bırakmak niyetinde olanların bir kesimine  sigaranın nasıl bırakılacağını anlatan kitaplardan armağan ettim. ''Kitabın yardımına gerek yok, ben kendi isteğimle bırakabilirim'' diyenler de vardı aralarında...
Kısa süre içinde yedi çalışanım, belirlediğim üç aylık süreyi başarıyla geçerek, ödüllerini almaya hak kazandılar.

Bir gün sekreterim, Sigarayla Savaş Derneği'nden arandığımı söyledi. ''Bağla'' dedim; bağladı.
Karşımda gayet kibar konuşan bir kadın.
     ''Yaşar beyle  mi görüşüyorum?''
     ''Evet Yaşar beyle(!) görüşüyorsunuz'' dedim.
     ''Efendim ben sizi Sigara İle Savaş Derneğin'den arıyorum. Aydın Üniversitesi ile her yıl ortaklaşa düzenlediğimiz etkinlikte, bu yıl ki ''İnsanlığın Gerçek Dostları Ödülünü'' size vermeyi kararlaştırdık.
Ödülün ne için bana verildiğini kestirmeme karşın, gene de nedenini sormadan edemedim.
     ''Çok sağ olun ama bu ödülü hak edecek ne yaptım?
Anladığım kadarıyla sosyal medya izleyicilerimden biri, benim çalışanlarıma sigarayı bırakmalarını özendirmek için armağan olarak verdiğim altınlardan söz etmiş derneğe. Onlar da hakkımda bir araştırma yapıp, işin doğruluğunu saptayınca ödülü bana vermeye karar vermişler.
     ''Çok mutlu oldum. Sağ olun''
     ''Yaşar bey sizi ödül törenini düzenleyeceğimiz Cemal Reşit Rey konser salonuna bekliyoruz. O gün araba gönderip sizi aldıracağız.''
     ''Zahmet etmeyin, ben kendi aracımla gelirim.''
Birbirimize karşılıklı iyi dileklerimizi iletip telefon görüşmemizi sonlandırdık.

***
Ödül töreninin yapılacağı CRR'ye giderken böyle bir ödülü kazanmanın mutluluğunu, İstanbul'un insanı çileden çıkaran trafiği bile gölgeleyemedi.
Törene zamanından önce yetiştim. Törenin başlamasına dakikalar kala salonun tamamına yakını doluydu. Bir dernek görevlisi bana oturacağım koltuğa kadar eşlik etti.
Törenin başlama saatinde salon tümüyle dolmuştu. Çağrılılar arasında sinema, müzik sanatçıları ile kimi yeni, kimi eski siyasetçiler de vardı.
Tören, alışıldığı gibi açılış konuşmaları ile başladı. Açılış konuşmasını Aydın Üniversitesi sahibi Dr. MehmetAydın yaptı. Aynı zamanda Sigara İle Savaş Derneği'nin başkanlığını da yapan Aydın'ın konuşmasından sonra sigaranın zararlarını ve derneğin etkinliklerini anlatan bir video izledik. Sıra ödül törenine gelmişti.
Etkinliğin sunucusu önce bana ödülü verecek kişiyi, ardından da beni çağırdı sahneye.
Ödülü aldım. O anki duygularımı anlatamam. Bir konuşma yapmam istendi. Kısa ama göz yaşlarımı tutamadığım duygulu bir konuşma yaptım. Göz yaşlarımın yanaklarımdan süzülmesine, sigara yüzünden kalp krizi geçirerek  genç denilebilecek yaşta hakka yürüyen eşimden söz etmem yol açmıştı.
Alkışlar arasında yerime geçtim.

***
İnsanlığın Gerçek Dostları ödülü olarak aldığım heykelin anlamı; heykelin büyüklüğünün kat kat üstündeydi. Şimdiye dek öğrenciyken, askerlik görevimi yerine getirirken ve iş yaşamımda bir çok ödül almıştım. Bu ödül en anlamlısıydı.

Herkese sigarasız ve sağlıklı günler dilerim.
-----
İstanbul -Temmuz 2020
-----
(*) Bu ödül töreni 2018 yılında yapıldı.

Kambur Kazım'n Çandırı

KAMBUR KAZIM'IN ÇANDIRI

     Güz sonunda köyde tarla takım işi kalmazdı: Pamuk tarlaları felhan (1) edilmiş, buğday ve arpa çoktan toprakla buluşturulmuş, Çukobirlik’den alınan pamuk paraları ile evin haceti giderilmiş, everilecekler everilmiş olurdu. İş güç olmayınca da köylüler köy kahvesinde toplanır;  tavla, domino ve çeşitli kağıt oyunları oynarlardı. Köyün kentteki takımlara kök söktüren bir futbol takımı olduğu için oyunlardan arta kalan zamanda ise, sohbet konusu genelde futbol olurdu.   Köylünün vazgeçilmez alışkanlıklarından biri de ‘ajans haberlerini’ (2) dinlemekti. Ajans başlayacağı zaman, kahvenin duvarında bulunan raftaki ‘’Berec ‘’ marka pille çalışan Alman malı Tonfung  marka  radyonun dantel örtüsü kaldırılır, radyo açılırdı.‘’Ajans Haberleri ‘’ okunurken  kahve sessizleşir; oyun oynayanlar , sohbet edenler  kahvedeki herkes radyoya kulak kesilir; tavla oynayanlar,  pullarını şakırdatmazlar, dominocular ise taşlarını, masadaki taş sırasına sessizce  dizerlerdi. ‘Ajans Haberleri’ biter bitmez köyde çoğunluğu oluşturan Demokratlar, hemen her haber sonrasında olduğu gibi sözü döndürür dolaştırır İsmet Paşa zamanında ekmeğin karne ile satıldığına, şeker kıtlığı olduğu için karaborsadan bulabildikleri çayı bile kuru üzüm ile içmek zorunda kaldıklarına getirirler; kahve bulunmadığı için kavrulmuş nohuttan öğütülerek yapılan kahveyi bile içmek zorunda kaldıklarını söyleyip, ‘öldürcü son vuruşu’ yaparlardı. Koca köyde sayıları bir elin parmakları kadar olan ‘Halkçılar’ın savunmaya geçip; ‘savaş zamanında bunlar olağan şeyler’’ demeleri kar etmez,  tartışmalar sürer giderdi.

     Köyde iddiaya girmek  gelenek gibiydi. Hele tarla takım işlerinin olmadığı bu günlerde…

     En çok atı, iti, horozu olanlar bir birleri ile iddialaşır, atı, iti, horozu olmayanlar ise iddiayı kızıştırırlardı.

     Atı, iti, horozu olmayıp da iddia kızıştıranların başında Dezze Yunus gelirdi. Öyle ki, iddia kızıştırmakdaki namı yedi köye yayılmıştı.

     ‘’Valla onu bunu bilmem. Sami Ağa’nın Gumaşını öte’ön davaşanda gördüm, Hakkı Dayının Garakuşuna toz yutturdu.  Heç  gorkma!  Davşan avında Garaguş, seninkinin tozuna bilem yetişemez. Gene de sen bilin Ahmet Ağa,’’

      ‘’ Ne diyon sen İsmail emmi. Süleyman Ağa’nın atını köyde kimsenin atı geçemez. Süleyman Ağa saklar, kimseye demez lakin ben eyi biliyom o yarım gan Arap. Seninki onun ardından nal toplar. Yerinde olsam girmem o iddiaya. Ben deyim de, gerisi senin bileceen iş,’’

     ‘’Durmuş emminin horuzu benim diyen neçelerini önüne gattı govaladı. Aha  Durmuş emminin horuzu, aha  senin ki’’diye ortaya bir laf atar iddiayı başlatırdı.

     Aslında traktör yarıştırma da güzel bir iddia konusu olurdu olmasına da, hepi topu üç traktör vardı köyde... Sahipleri de ağır, oturaklı kişiler olduğu için iddiaynan, middiaynan işleri olmazdı.

                                                           ***

     Köyün tek kahvesinin bir köşesinde Dezze Yunus, Arapoğlu Necip’i karşısına almış, onu horoz dövüşüne ikna etmeye çalışıyordu.

     ‘’Ben onu bunu bilmem kirvem. Onca horuz gördüm ama Kambur’unki gibisini görmedim. Çandır (3) mandır ama haza (4) horuz. Önüne geleni deviriyor. Hele senin cülüğü( 5) ös’seet (6) devirir.’’

     ‘’Beni  koşuya getirme Yunus. Ben Kazım’ın horuzunu da eyi biliyom, benimkini de. Onunki  eyiydi hasdı ama yaşlandı artık, benimki ise daha üç bile deel ,on dakkada Kazımınki’nin nefesini keser.’’

     ‘’Heç kimse ayranım ekşi demez. Halep ordaysa arşın burada.’’

     Yunus’un yeni bir iddia kızıştırdığına kulak misafiri olan kahvedekilerin bir bölümü, ‘gene eğlence var’ diye düşünüp, iddiayı daha da kızıştırmak için sandalyelerini onların yanına çektiler. Yunus, sakalından girdi, bıyığından çıktı, sonunda Arapoğlu’nu razı etti. Arapoğlu,

      ‘’Kazım ağayı (7) razı edersen ben hazırım. Ama kesmecesine.’’

                                                         ***

     Kambur Kazım köyün yerlisi değildi; Urumluydu.  Kamburluğu doğuştan olan Kazım’ın anası babası o çocukken ölmüşler; emmi, dayı, hala, teyze olmayınca sahipsiz kalmıştı. Köylerinde elinden tutan bir müslüman da çıkmayınca,  ver elini Çukurova deyip;  yayan yapıldak yola koyulmuş, adını Çukurova’ya çalışmaya giden hemşerilerinden duyduğu bu köye gelip, köyün ileri gelenlerinden Durmuş Ağa’nın yanına kapılanmıştı. Durmuş Ağa, kapısına gelen; 12-13 yaşlarında olmasına karşın, yaşından küçük gösteren bu kara, kuru çocuğu koruyup, kollamış; köyün orta yerindeki ahırın ve samanlığın arasındaki tek göz evinini yatıp, kalkması için ona vermişti. Kazım, önceleri getir götür işlerine bakmış, ileriki yaşlarında da bağ, bostan beklemiş; bekçilik yapmıştı. Durmuş Ağa’nın ölümünden sonra da oğulları da babalarının emaneti; kimi kimsesi olmayan Kazım’ı yanlarında tutmuşlardı. Hatta yaşlanmaya başladığı yıllarda tarla takım işlerine gidemeyince büyük oğul, kentte arabacılık yapması için at ve araba satın almıştı.

     Kazım elden ayaktan düşüp de arabacılığı bırakmak zorunda kaldığında ise; horoz beslemeye heveslenmişti.  Bir gün büyük oğulun gurk (8) tavuğunun ardına dolaşan kızıl renkli İstanbul civcivlerinin arasında sarımsı, kahverengi tüyleri olan ayrıksı bir civcivi görünce; onu ağasından istemiş, ağasının ‘Na’pacan çandırı, ondan bi’şey olmaz. Istanbullar’dan birini al istersen’ demesine karşın, o çandırı seçmişti. Gurk tavuğun peşinde dolanan onca civcivin arasından onlara benzemeyen çandırı seçmesinin nedeni; onun da kendisi gibi ayrıksı olmasıydı belkide.  Çandır için evin önüne güzel bir kümes yapmış; eliyle besleyip, büyütmüştü. Çandır onun için bir horozdan öteydi: Onu hiç sahip olmadığı çocuğu yerine koyar, tırnağına taş değsin istemezdi.

     Çandır’ın babası İstanbul horozu, anası ise yerli bir tavuk olmasına karşın dövüşecek duruma gelmesinden bu yana, girdiği hemen her dövüşten galip çıkmış, karşılaştığı rakiplerini evire çevire dövmüş; meydandan kaçırtmıştı. Ancak yıllar içinde o da sahibi gibi yaşlanmıştı.

                                                                 ***

      Kahvede horoz iddiası sürerken Kazım,  onların biraz uzağında, sandalyesini duvarın dibine çekmiş; güz güneşinde kemiklerini ısıtıyordu. Önündeki  başka bir sandalyeye de ayaklarını dayamış, örtü gibi açtığı karadonunun (9) peyiğine (10) Durmuş Ağasından yadiğar gümüş tabakasını koymuş, nasırdan çatlamış kalın parmakları arasına yerleştirdiği kaçak sigara kağıdına, tabakadan aldığı ince kıyılmış altın sarısı Bitlis tütününü özenle sarıyordu.

     Arapoğlu Necip dışında horoz iddiası yapanlar, sandalyelerini de alıp, Kazım’ın yanına geldiler. Kazım, az önce çandırın da adının geçtiği konuşmalara kulak kabarttığı için gelenlerin niyetlerini üç aşağı beş yukarı kestirmişti: Bozuntuya vermedi.

     ‘’Selamunaleyküm Kazım Ağa.‘’

      Kazım, rahatının bozulmasından hoşnut olmasa da Yunus’un selamını ‘Allahın selamı’’ olduğu için usulen alıp, elini göğsüne götürdü.

     Dezze Yunus, sandalyesini Kazım’ın tam karşısına çekti. Ötekiler de sandalyelerini Yunus’un  ardına yarım ay şeklinde yerleştirdiler. Kazım onların istemelerine fırsat vermeden gümüş tütün tabakasını Yunus’a uzattı.Yunus, tabakadan aldığı sigara kağıdını ince kıyılmış tütüne sardıktan sonra tabakayı ardında  oturana uzattı. Kimi tütünü kağıda fazla koyuyor; bu nedenle kağıdı yuvarlayıp bir türlü sigara saramıyor, kimleri de tütün sardıkları kağıdı dilleri ile fazla ıslattıkları için ıslanan kağıdın yerine tabakadan bir yenisini alıyorlardı. Kazım onların tütün sarmadaki acemliklerini görünce başını iki yana sallayıp, bıyık altından gülümsedi.

     Gümüş tabaka, elden ele dolaştıktan sonra Kazım’ın peyiğine geri döndü.

    İddia kızıştırmak üzerine yedi köyde nam salmış Dezze Yunus, sardığı sigarasından bir nefes çekip, dumanını yere doğru üfledikten sonra Kazım’a döndü.

    ‘’Demitden beri Arapoğlu ile gonuşuyoruk. Ben senin çandırın yaşlanmasına rağmen onu Istanbul’unu evire çevire döveceğini söyledim. O da ‘Kazım Ağanın gözü yetiyorsa ben varım, hem de kesmecesine’ dedi. Sen ne diyon?’’

     Kazım, Dezze Yunus’un iddia kızıştırmadaki ününü iyi bildiği için hiç oralı olmadı. Gerçi çandırını o güne kadar kimse meydandan kaçırtamamıştı ama horozunun artık yaşlandığının da farkındaydı.

     Kazım’dan ses çıkmayınca Yunusla birlikte gelenlerden Sarı Ramazan lafa girdi.

     ‘’Boşuna yorulma Yunus. Kazım emmi gibi horuzunda da iş galmamış; yüreyemiyor bile. Üflesen yıkılacak.  Kazım emmi deli mi ki, çandırı Arapoğlu’nun gartalının önüne atsın.’’

     Bir başkası,

     ‘’Şimdi baltayı daşa vurdun Sarı. Ben gendimi bildim bileli çandırı döven görmedim. Deel ki, Arapoğlu’nun horuzu dövsün. Geç bunları.’’

     Gençten biri,

      ‘’Valla Kazım ağanın çandırı Necip emminin horuzunu  tercübesiynen bilem döver. Öyle namzaları (11) var ki, Namza deel, Gama İpraam emminin gaması sanırsın.''

      ‘’Ben onu bunu bilmem. Ö’teön Kazım ağanın pinesinin önünde gördüm çandırı… Gamburunu çıkarıp yere ıhmış (12); o da Kazım Ağa gibi gemiklerini ısıtıyordu güneşte…’’

Sarı Ramazan’ın bu benzetmesine bir kaç kişi gürültülü şekilde güldüler.

Horozunun kendisine benzetilmesine ve gülüşmelere Kazım’ın bozulduğunun fark eden Yunus hemen araya girdi.

        ‘’Öyle deme Iramazan! Çandırın tavuğa çevirdiği horozların sahaplarının ardından az mı  zort (13) çekti Kazım ağa.’’

     Konuşulanları içinden ‘la havle’’ çekerek dinleyen Kazım sarma sigarasından bir nefes daha alıp, yarısından fazlasını içtiği sigarayı yere attı. Duvara dayadığı sandalyesinden kalkıp, kimseye sağlıcakla kalın demeden yavaş adımlarla evine doğru yürümeye başladı.

     Kazım’ın Çandır’ı getirmek için eve yollandığın kestiren Dezze Yunus, ardından bağırdı.

     ‘’Odanın uğrundaki sakızların (14) altına getir Kazım Ağa. Orada bekliyecik.’’  Daha sonra kahvenin önündeki haymanın (15) altında oturup iddianın sonucunu bekleyen Arapoğlu’na,

     ‘’O iş tamam dayıoğlu. Oğluna söyle de seninkini getirsin.’’

     ‘’Tamam, ama kesmecesine.’’

     ‘’Kesmecesine…’’

     Yaklaşık on beş dakika sonra köy meydanındaki sakızların altında kısa sürede kalabalık oluşmuştu.

     Arapoğlu’nun horozu üç yaşında, parlak kırmızı tüylü, uzun boyunlu, adaleli baldırlı genç bir horozdu.  İstanbul  horozlarının en önemli özelliği olan ibikleri belli belirsizdi ama buna karşın, dövüş horozlarının silah olarak kullanacağı mahmuzları ise henüz tam anlamıyla gelişmemiş; yaklaşık bir buçuk santim boyundaydı.

     Çandır, Arapoğlu’nun İstanbul’una göre daha iri, yıllar yılı dövüşmekten ince uzun boynunda tüy kalmamış, bir gözü de 2 yıl öncesi galip geldiği bir dövüşten sonra kör olmuştı. Uzun, adaleli bacakları çok güçlüydü. Yaklaşık dört santim boyunda, sürekli meşin bir kılıf içinde tutulan kıvrık, ucu bir kama kadar sivri mahmuzları çandırın en önemli silahıydı.

     Kazım, çandırın mahmuz kılıflarını çıkarınca, Arapoğlu itiraz edecek oldu.

     ‘’Namzalardaki gılıf galsın Kazım Ağa, çıkarma.’’

     Araya Dezze Yunus girdi.

     ‘’Gavlimiz (16) öyle değeldi  dayıoğlu. Namzalar galacak. Ne demiştik? Kesmecesine.’’

     Hem Kazım, hem Arapoğlu, çömelip, ellerinde tuttukları horozları bıraktılar. Arapoğlu’nunki  rakibine korku vermek amacıyla hemen boynundaki tüyleri kabarıp, birden saldırıya geçti. Ancak karşısında yılların deneyimi çandır vardı. İstanbul’un atağın yerinden kımıldamadan karşıladı; boynunu gagası ile tutup, iki ayağı ile sertçe tekmeledi. Mahmuzlarından biri genç horozun göğsüne saplanmıştı. Horozunun göğsünden inceden bir kan sızdığını gören Arapoğlu horozları ayırmak   amacıyla çömeldiği yerden yekinip fırladı.  Ancak hakemlik yapan Dezze     Yunus,

     ‘’Dek dur (17) dayıoğlu! Gavlimiz kesmescesineydi, unutma!’’ deyince; Arapoğlu  gözü horozunda, ister istemez, yeniden çömeldi.

     Dövüş başlayalı yarım saati geçmişti. Bu süre içinde dövüş, hakem kararıyla iki kez durdu. Horoz sahipleri, horozların soluk borularına kaçan rakiplerinin tüylerini, tavuk kanadı telekleriyle temizlediler. Verilen aralardan sonra dövüş yeniden başladı.  Arapoğlu’nun horozu, çandırın bir gözünün görmediğini ayırdına varmış olacak ki, ataklarını hep o taraftan yapıyordu. Zaman geçtikçe çandır yorulmaya, ayakta durmakta güçlük çekmeye başlamıştı. Gerçekte bu durumda olan horoz sahibinin yenilgiyi kabul edip, pes etmesi gerekirdi. Ama bu dövüş kesmecesineydi; kurallara göre pes etmek olmazdı; yenilen horoz bıçak altına yatacaktı..

     Arapoğlu ne kadar heyecanlıysa, Kazım da o kadar sakindi. Çömeldiği yerden gözlerini horozlara dikmiş, ‘’Oturan Buda  heykeli‘’ gibi kımıldamadan duruyordu.

     Hakem,  soluk almakta güçlük çekip, hırlamaya başlayan horozların soluk borularının bir kez daha temizlenmesi için bir dakika kadar dövüşe ara verdi.

     Dövüş yeniden başlar başlamaz, Arapoğlu’nunki tüm gücünü toplayıp çandıra hızla saldırdı. Çandır bu atağa gene yerinden kımıldamadan son bir çabayla çok sert bir karşılık verdi. Sivri mahmuzu İstanbul’un göğsünde bir delik daha açmıştı. Ancak bu ataktan sonra çandır, ayakta duramayıp yere çöktü, kanatları sarktı, kafası önüne düştü. Bunu fırsat bilen Arapoğlu’nunki yerde kımıldamadan yatan çandıra birkaç kez daha saldırdı. Çandırın yerde hareketsiz yattığın gören, az önce ortalığı velveleye verip, bir kısmı İstanbul’u, ama çoğunluğu Çandır’ı destekleyen kalabalığa bir sessizlik çöktü. Öyle ki sinek uçsa sesi duyulurdu; öylesine bir sessizlik.

      Sessizliği ilk bozan Dezze  Yunus oldu

      ‘’Tamam bu iş’’ deyip horozların yanına geldi. Galibi ilan etmesine fırsat kalmadan, Kazım kendinden umulmayacak bir çeviklikle çömeldiği yerden yekinip, şalvarından çıkardığı ucu kıvrık bıçağı ile izleyenlerin şaşkın bakışları arasında çandırın kafasını gövdesinden ayırdı.  Çandır, bir iki kez çırpındıktan sonra hareketsiz kaldı. Cansız bedeni,  vişneye çalan koyu bir kan gölü ile çevrilirken Kazım, ardına bakmadan evin yolunu tuttu. Kimse onun ardından zort çekmeye cesaret edemedi.

Köyün yaşlılarından Şeker Ali, yerde kımıldamadan yatan çandırın başında dikilip duran Yunus’a dönüp,

      ‘’Yaptığını beğendin mi Yunus? Bunun böyle olacağı belliydi. Nerde duracağını bilemedin getti. İşin bokunu çıkardın şindi’’

      Yunus, Şeker Ali Ağaya yanıt vermedi. Eğilip çandırın cansız bedenini  yerden aldı, Arapoğlu’na uzattı.

      Arapoğlu,

      ‘’Na’parsan yap’’ deyip, göğsünden kan sızan horozunu alıp gitti.

     Yunus çocuklardan birine,

     ‘’Al bunu Kazım ağaya götür’’ deyip, kanlar içinde kalmış çandırı çocuğun eline tutuşturdu.

                                                  ***

     Ertesi sabah ağanın küçük oğlu Mustafa, elinde bir ekmek bohçası, kahvede oturan babasının yanına geldi.

     ‘’Baba! demitten beri Kazım emminin kapısını vurup duruyom. Gayfeltisini  verecedim.  Ama gapıyı açan olmadı.’’

      ‘’Belki uyuyordur oğlum. Eyice vurdun mu?’’

      ‘’Hem vurdum, hem bağırdım ama ses vermedi.’’

     ‘’Telaşlanma belki erden şeere gitmiştir.’’

     Köy kahvesini işleten Yırtık Musa, araya girdi.

     ‘’Şeere getmiş olsa iptil (18) bana uğrardı. Ne zaman şeere gidecek olsa, önce gaveye gelir, iki bardak çay içer, ondan kelli (19) çıkardı yola.’’     

     Ağa, ‘’başına bir şey gelmiş olmasın?’’ deyip yanına bir kaç kişi aldı, hep birlikte Kazımın evine gittiler.

     Kapıyı birkaç kez yumrukladılar. Seslendiler. İçerden ses gelmeyince kapıyı omuzlayıp içeri girdiler.

    Kazım, bir gün önce çocuğun getirip bıraktığı çandırın ölüsü ayaklarının ucunda, sırtı kapıya dönük, yanlamasına uzanmış soluksuz yatıyordu.

                                                         ***

     Kazım’ı gömerken çandırı da ayakucuna koydular. Mezarın üzerine toprak atılırken köyün imamı talkına başladı. Bu sırada  Arapoğlu'nun oğlan koşarak mezarlığa geldi. Oturduğu yerden imamın talkınını dinleyen babasının kulağına eğilip,

       ‘’Baba, bizim horuz da az önce  öldü’’ dedi.

-------     

Dikili-Ekim 2020

------

1:Felhan etmek: Buğday, pamuk, mısır gibi ürünlerden sonra tarlayı yeni ürüne hazırlamak için     derince sürmek.

2-Ajans haberi: 50’li yıllarda Ankara radyosunda yayınlanan akşam haberlerinin adı.

3-Çandır: Melez,karışık.

4-Haza: Eksiği, kusuru olmayan. Kusursuz.

5-Cülük:Civciv

6-Ös’seet:   Anında, hemen

7-Ağa: Ağa gerçekte büyük toprak sahiplerine verilen san olmasına karşın köyde yaşça büyük olanlara emmi, dayı gibi verilen san

8-Urum: Niğde ve Aksaray çevresi.

9-Gurk: Belli bir olgunluğa geldikten sonra döllenmiş yumurtanın üzerinde 21 gün yatarak civciv çıkarmış  ana tavuk.

10-Karadon:Şalvar. Siyah kumaştan dikilmiş şalvar.

11-Peyik:Şalvarın iki paçası arasına konan üçgen kumaş parçası..

12-Namza: Horozların ayaklarının ardında çıkan kemiksi, ucu sivri mahmuz

13-Pine Kümes

14-Ihmak:Çökerek oturmak

15-Zort çekmek:Biri ile alay etmek ve dalga geçmek için baş parmak ve işaret parmağı arasında boşluk bırakılarak, bu parmaklar kapalı dudaklar arasına götürülür ve ağızdan çıkarılan güçlü soluğun kapalı dudakların arasından geçerken çıkardığı  ses.

16-Sakız ağacı: Melengiç ağacı. Aşısız fıstık ağacı

17-Hayma: Üzeri genellikle kamış ya da sazla kapatılmış gölgelik.

18-Gavil: Sözlü anlaşma. Söz.

19-Yekinmek: Oturduğu yerden aya kalmak. Harekete geçmek.

20:Dek durmak: Sakin olmak, rahat durmak.

21-İptil:İlk önce

22-Ondan kelli: Ondan sonra 

 

 

AZÜL !

90’lı yılların başı.

Dusseldorf’da düzenlenen dünyaca ünlü Interpack-IPAC Ambalaj Fuarına katılmak için Atatürk Hava limanı terminalindeyim. Fuar zamanı olduğu için uçaklar dolu; Dusseldorf’a doğrudan uçak bulamadığım için Münih aktarmalı uçacağım. 

Terminal kalabalık.

Deyim yerineyse iğne atsanız yere düşmeyecek gibi...

Kalabalıktan ayrılıp sakince bir köşeye çekildim; yurt dışı çıkış formumu dolduracağım.

Formu doldururken yanıma, yaşını kestirmediğim, yüzüne dikkatlice baktığımda; 15-16 yaşlarında olduğunu sandığım, ama olduğundan daha yaşlı gösteren, ortaya yakın kısa boylu, oldukça esmer, kalın kaşları burnunun üstünde birleşik, siyah saçlı bir genç geldi.

Yukarıdan aşağı süzdüm: Üstünde, yaşça daha büyük birinden emanet alınmış olduğu belli olan koyu renkli kruvaze bir ceket, ceketten farklı renkte bolca bir pantolon, yakası kıvrılmış soluk renkli bir gömlek vardı. 

Ayakkabıları?

Pantalonunun paçaları üstünü kapattığı için ayakkabılarının rengini seçemedim.

Bir şeylerden çekinir gibiydi: Duyulur duyulmaz bir sesle’ merhaba’ dedi. Merhabasına ‘merhaba ‘ diyerek yanıt verdim.

      ‘’Abe bızım formaları doldırsın?’’

Konuşması, Güney Doğulularaın konuşmasına benziyordu. Hangi kenttendi acaaba?

Gençliğimde tiyatro ile uğraştığım için, konuşmalarına bakarak birinin nereli olduğunu üç aşağı, beş yukarı kestirebiliyordum. Büyük olasılıkla Mardinliydi. Mardinli Arap olamazdı; aksanı hiç benzemiyordu. Sürayani  bir çok arkadaşım olduğu için onların konuşmalarına da benzetemedim. Kürt olabilir miydi? Belki, ama emin değilim.

Ben gencin nereli olduğunu bulmak için düşünürken

      ‘’Bız yazma yok’’dedi.

Elindeki formları almak için elimi uzattım. 

Alıp, saydım. Yirmiye yakın form vardı. Formları doldurmak için pasaportlarını istedim. Ceketinin cebinden pasaportları çıkarıp verdi.

Pasaportlardaki bilgilere göre formlarını doldurmaya başladım. Doğum yerleri Mardinmiş. Pasaportlarda yazmıyor; Mardini’in neresi acaba?

    ‘’Mardin’in neresindensiniz’‘

   ‘‘Savur.’’

   ‘’Savur’un hangi köyü?’’

    ‘’Mağara.’’

Bildiğim kadarıyla Savur’da Süryaniler, Kürteler ve Araplar asıllılar yaşıyor. Bunlar olsa olsa oranın  Kürtlerinden olmalı..

   ‘’Nereye gidiyorsunuz? Yoculuk nereye?’’

     ‘’Lizbon.’’

Lizbon der demez formları doldurmayı bıraktım

     ‘’Oğlum ne işiniz var Lizbon’da. Gidecek başka yer bulamadınız mı?’’

    ‘’Abe çalışır Lizbon.’’ Biraz ötemizde bizi izleyen, ağabeyi olduğunu sandığım uzunca boylu birini işaret etti.

 Portekiz Avrupa Birliğine gireli birkaç yıl olmuştu. Ekonomisi Birliğin güçlü üyelerinin desteğiyle ayakta kalmaysa çalışıyordu. Ağabeyinin Almanya, Fransa, Hollanda gibi ekonomisi güçlü ülkelere değil de Portekiz gibi ’’ himmete muhtaç Himmet dede, nerde kaldı gayriye himmet ede?’’ durumundaki ülkeye çalışmaya gitmesini pek anlam veremesem de formları doldurmayı sürdürdüm.

     ‘’Yasir kim?’’

    ‘’ Abe.’’

   ‘’Nesrin ?’’

   ‘’Daye.’’

  ’’ Daye ne oğlum?’’

  ‘’Aney.’’ Annesiymiş.

  ‘’Azad?’’

  ‘’Abe.’’

Yarım saat içinde tüm formları doldurdum. Her formu ilgili pasaportun içine koyup eline tutuşturdum. Pasaportları aldı. Öpmek için elime sarıldı. Doğal olarak vermedim. Hızlı adımlarla yanımdan uzaklaşıp, kendisini heyecanla bekleyen ailesinin yanına gitti.

***

Uçak Münih havaalanına indi. Aktarma için iç hatlara geçerken, Atatürk Hava Limanı’nında çıkış formlarını doldurduğum Savurl’lar, yanımdan koşar adım geçip, ellerindeki  pasaportları sallayarak ‘’Azül, azül !(1) Ezidi, Ezidi !’’(2) diye bağırarak transit yolcuların kullandığı kapının önünde duran hava alanı polisine doğru koşmaya başladılar.

Kürt sandığım Savurlular meğer Ezidiymiş.

Transit terminaline geçmeden bir süre onları izledim. Ezidilerin çevresini sardığı polisler, onlara sakince bir şeyler anlatmaya çalışıyorlardı.

***

Dusseldorf uçağına bindikten sonra düşündüm. Demek o günlerde gazetelerde okuduğum Güney Doğu’da Süryanilere ve Ezidiler’e yapılan baskılar doğruymuş ki, bu insanlar doğup büyüdükleri yurtlarını terk etmek zorunda bırakılmışlardı. Onlar da bir yolunu bulup ayrılıyorlardı Türkiye’den. Benim yardımcı olduğum ülkemin kadim topluluklarından olan Ezidiler de aynı nedenle Almanya’ya sığınmaya karar vermişlerdi anlaşılan. Ancak Almanya’ya giriş için vize almaları hemen hemen olanaksız olduğu için, o günlerde necip Türk milletinden vize istemeyen bir kaç ülkeden biri olan Portekiz konsolosluğundan Lizbon'a gidiyoruz diye vize almış olmalıydılar. Münih’e inince de transit terminaline girmeden hava alanı polisine sığınmışlardı.

Yolculuğum süresince uzun uzun düşündüm. Bir insan, doğup büyüdüğü ülkedeki çoğunluğun dininden farklı bir inanca sahip ve farklı bir ırktansa, ya da ayrı bir dili konuşuyorsa dışlanması,  baskı altına alınıp, taciz edilmesi mi gerekirdi? Üstelik Anayasa’da herkes eşit kabul edilirken.

***

O tarihten sonra da Almanya’ya sayamayacağım kadar çok gittim. Bu seyahatlerimde hemen hemen tüm kentlerinde çokça anılar biriktirdim. Almanya'yı ziyzretlerimde ne zaman kara saçlı, kalın kaşlı, esmer birini görsem, 'acaba bu Almanya'ya sığınmalarına ucundan kıyısından yardımcı olduğum Ezidilerden biri miydi'' diye düşünürdüm.

Elbette ülkesni terk etmek zorunda kalan Süryaniler, Ezidiler ve azılınlıkta kalan diğer etnik topluluklar, sığındıkları ülkelerde, ülkemdeki  refahlarından daha fazla refaha ve özgürlüğe (3) kavuşmuşlardır kuşkusuz. Ancak oralarda elde ettikleri refah, yüreklerinde asla sönmeyen yurt özlemi ateşini söndürmeyeceğini, Türkiye'yi terk etmek zorunda kalıp da, Mardin'deki Deyrulzafaran ve Mor Gabriyel Manastırlarını ziyaret eden Süryanilerle yaptığım sohbetlerde tanık oldum. Manastırların önüne park ettikleri yabancı plakalı, pahalı arabalarına karşın, manastırları dolaşırken yüzlerindeki gördüğüm o hüzünlü ifadeyi sözcüklerle anlatamam. 

------

Ankara Ekim- 2020

------

1-Azül: Almanca'da 'asyl' sözcüğünün türkçe okunuşu. İltica.

2-Ezidi: Yanlış olarak 'Yezidi' diye adlandırılan, Irak ve bir zamanlar Mardin ve çevre köylerinde yaşayan  kadim dini topluluk

3-Buradaki 'özgürlükten kasıt; temel hak ve özgürlüklerdir. Dazlakların Alman olmayanlaraa karşı ırkçı tutumlarını dışarda tutuyorum.

    

 

 

Açık Artırma

AÇIK ARTIRMA 

     Ticaret Odası’ndaki toplantı yaklaşık 3 saattir sürüyordu. Toplantının konusu; bir hafta sonra kente gelip, baraj yapımı için incelemelerde bulunacak Tarım Bakanı başkanlığındaki heyete kimlerin katılacağının belirlenmesiydi. Sonunda beş kişilik ağırlama heyeti oluşturuldu. Heyete kentin önde gelen çiftçileri girmiş, başkanlığına ise, heyetteki öteki üyeler kadar toprağı ve varlığı olmasa bile ağzı çok laf yaptığı için Ethem Ağaoğlu getirilmişti.

     Ethem Ağaoğlu, kentin köklü ailelerinden birine mensuptu. Kırklı yaşlarda; gezmeyi, eğlenmeyi seven, nüktedan; arkadaş toplantılarının vazgeçilmezlerindendi. Hukuk okumak için İstanbul’a gitmiş, on yıl kadar orada kalmış, döndüğünde ‘’sonunda bu da bitti’’ demiş ama ne avukatlık yaptığını, ne de diplomasını gören olmuştu.

                                                           ***

     Ailesi atadan öteden, Halk Partili olmasına karşın O, yeni kurulan partinin geleceğinin parlak olacağını önceden sezmiş; büyüklerinin karşı koymasına kulak asmayıp, yeni kurulan partiye üye olmuş, seçimlerde dağ bayır dolaşıp;   Demokrat Parti için çalışmıştı. Tarım Bakanlığı heyetinin karşılayacak, onlara bir anlamda kılavuzluk edecek heyetin başkanlığına seçilmesinde iktidardaki partiye üye olmasının da önemli bir payı vardı kuşkusuz.

                                                            ***

     Bakanı ve beraberindekileri getiren uçak tam zamanında alana indi. Bakan uçağın merdivenlerinde görünür görünmez onu ilk olarak kentin güzün bile etkisinden bir şey yitirmeyen ünlü sıcağı karşıladı. Bakan, uçağın merdivenlerinde bir an durdu, fötr şapkasını eline alıp, karşılayıcıları selamladı. Aprondaki kalabalığın arasındaki davul- zurna, Bakan’ı uçağın merdivenlerinde görür görmez, ‘Adana Karşılamasını’çalmaya başladı. Ethem Ağaoğlu ve elinde bir demet gül bulunan yerel giysiler içindeki 9-10 yaşlarındaki bir kız çocuğu karşılayıcıların arasından çıkıp, Bakana doğru yürüdüler.

     Kız çocuğu Bakana çiçeği verdi.

     Bakan çiçeği aldıktan sonra kızı yanaklarından öpüp, çiçeği, arkasında duran bir görevlinin eline tutuşturdu. Bakan, önce Ethem Ağaoğlu, ardından karşılama heyetinde olsun olmasın, elini uzatan herkesle tokalaştıktan sonra çıkışa doğru yürümeye başladı. Bu arada davul zurna karşılamayı bitirip, mehter marşına geçti. Bakan, Ethem Ağaoğlu’na dönüp,

     ‘’Şimdi ne yapıyoruz? Program nedir?’’ diye sordu.

     ‘’Önce otele gideceğiz muhterem vekilim. Orada bir süre istirahat ettikten sonra, Ticaret Odamız’da hemşehrilerimiz sizi bekliyor. Bir konuşma lütfedersiniz inşallah. Yarın sabah da kısmetse ovada bir kaç köy dolaşacağız.’’ Bu arada benim adım Ethem Ağaoğlu. Çiftçiler Birliği’nden.   Bakan durdu; Ethem Ağaoğlu’nu ilk kez görüyormuş gibi, yüzüne dikkatlice baktı.

     ‘’Samet beyle bir akrabalığınız var mı?’’

    ‘’Yok vekilim, maalesef sadece soyadı benzerliği.’’

     ‘’Her neyse. Heyette Aydın’dan birkaç kişi de var. Malumunuz, devletin imkanları kısıtlı. Bu incelemenin aynısını Aydın köylerinde de yapacağız. Hangi bölge daha öne çıkarsa, rantabiletisine bakıp, barajı oraya yapacağız.’’ Ethem Ağaoğlu Bakan’ın bu sözlerinden pek hoşnut olmasa da,

      ‘’Onlar da bizim baş tacımız. Ora olur, bura olur, fark etmez; Aydın da memleketimizin bir parçası.’’ dedi.

                                                      ***

     Tarım Bakanı ve beraberindekiler, kalacakları otelde bir süre dinlendikten sonra küçük bir kent turu yapıp, Ticaret Odasına geçtiler. Tarım Bakanı toplantı salonunda Hükümetin tarım politikalarından söz etti. Sözlerinin sonunda ''sulanmayan tarla, traktörü olmayan çiftçi bırakmayacaklarını'' söyleyip, alkışlar arasında kürsüden indi.

     Akşam yemeğini kentin en ünlü kebapçısı Bingöl'de yediler.

                                                     ***

     Ertesi sabah, kahvaltıdan hemen sonra kentin varsıllarından emanet alınan lüks arabalara doluşup, partinin örgüt temsilcileri ile birlikte güneydeki ova köylerinde inceleme yapmak üzere yola koyuldular.

     Uğradıkları ilk köye, Bakan’ın ziyaret edeceği haberi bir kaç gün önceden ‘uçurulduğu’ için muhtar hazırlıklıydı. Bakan ve beraberindekiler, köy odasının önünde araçlardan iner inmez davul, zurna çalmaya başladı.  Ardından, besili bir koç kesilip, koçun kanı Bakanın anlına sürüldü. Heyetteki bir aracın bağajında, kentten getirilen buz kalıbı ile önceden hazırlanan ayran soğutulup, içildi.

      Ethem Ağaoğlu,

     ‘’Muhterem vekilim! Arzu ederseniz şimdi köyün dışına çıkıp araziye bir göz atalım.’’

     Bakan da bu isteği onaylayınca hep birlikte, yeniden arabalara doluşup, bir kaç dakika sonra köyün dışına çıktılar. Bakan,

     ‘’Gördüğüm kadarıyla burada susuz tarım yapıyorsunuz. Söz gelimi, pamuğu sulamadığınızda dönüme kaç kilo pamuk alıyorsunuz?’’ Ethem Ağaoğlu, duraksamadan yanıtladı.

    ‘’Yüz kilo civarında vekilim.’’

    ‘’Ya sularsanız?’’

    ‘’ O zaman 300’ü bulur’’ der demez, Bakanın hemen yanında olan Aydınlı heyet başkanı atıldı;

    ‘’ Eğer bu bareş Mendires'e yapılı da sulu zirata geçesek; biz dönümde 500 kilo pamık alırız mutterem vekilim'' dedi.

     Ethem Ağaoğlu, Aydınlı’ya ters ters baktı ama bir şey söylemedi. Bu arada Bakanın yanındakilerden biri de sürekli not alıyordu.

     Bakan,

    ‘’Peki mısır ekimi var mı buralarda?’’ Az önce Aydınlı’nın lafa karışmasına bozulan Ethem Ağaoğlu fabrika ayarlarına döndü; kibarlığı bırakıp yerel ağızla sürdürdü konuşmasını:

    ‘’Darıyı ekiyok ekmesine de, gula’asma(kulak asma), su olmayışın dönüme anca 70 -80 kilo alıyok’’

     ‘’Ya sularsanız?’’ dedi bakan.

     ‘’Dönümde 500 kiloyu öldürmez.’’Aydınlı, araya girip,

     ‘’Biz mısırı sulasek, dönüme 800 kilodan aşağı düşmeyiz,’’ diye laf yetiştirdi.

     Bakanlık yetkilisi Aydınlı’nın bu sözlerini de not alırken, Ethem Ağaoğlu, derin bir soluk alıp, duyulur duyulmaz bir sesle ‘’la havle çekti.’’  Tarlaların takımlarında bir süre yürüdükten sonra, biçilmiş ama firezi(1) yakılmamış bir tarlanın yanından geçerlerken Bakan,

   ‘’ Gördüğüm kadarıyla buğday ziraatı da yapıyorsunuz?’’

     Ethem Ağaoğlu, koskoca Tarım Bakanı'nın arpa firezi ile buğday firezini ayırt edememesine şaşırmış olmasına karşın, bunun üzerinde durmadı. 

    ‘’Yapıyoruk sayın Vekilim amma dat  vermiyor.’’ ‘’Dat vermiyor’’un ne anlama geldiğini anlamamış olan bakan, soran gözlerle Ethem Ağaoğlu’na baktı. Bakanın, sözlerinden bir şey anlamadığının ayırdına varan Ethem Ağaoğlu, sözlerini açıklama gereği duydu.

    ‘’Demem o ki, sayın Vekilim, işimiz Allah’a galmış. Yamır varsa buğda var, yoksa; elini yu. Kurakta, dönüme 50-60 kilo alıyok. Sulanırsa; 300 kiloyu öldürmez dönümde…’’

     Bakan daha ağzını açmadan, Aydınlı yetiştirdi lafı.

     ‘’Bizim o'da buğdeye yetee ki su vee. Dönümüne 500 kilo ırahat ırahat alırız.’’

     Bakanlık yetkilisi bunu da not aldı. Ticaret Odası heyetinde olanlar, ‘Aydınlı’nın  konuk  oluğunu unutarak, zırt pırt araya girip; her lafa ‘ yırtık dondan çıkar gibi çıkıp’ laf yetiştirmesine; laf cambazı olan ve kimseden sözünü esirgemeyen Ethem Ağaoğlu’nun şimdiye dek onun ağzının payını vermemiş olmasına şaşırmışlardı. 'Vardı bir bildiği ellehem (her halde).'

     Bakan ve beraberindekiler, bir dut ağacının gölgesinde, yere serili kilimlere oturup, incelemeye bir süre ara verdiler. Bakan uzakta, minaresi görünen bir köyü işaret edip,

     ‘’Şu karşıdaki köy ne ile uğraşır Ethem Bey? Emin Ağaoğlu,

     ‘’O köyde, beş dene hamam oğlanı(2), 6-7 dene gullampara(3), 8-10 dene de fırrığı yelli avrat var (4) ‘’ deyip,  Aydınlı’ya döndü. ‘’ Hadi şimdi de artırsane dümbük(5). ‘’

      Aydınlılar, Ethem Ağaoğlu’nun  yerel dilde söylediklerini anlamamış olacaklar ki, ‘’ne diyor bu’’ gibisinden bir Bakan’a, bir Ethem Ağaoğlu’na baktılar. Kimseden yanıt gelmeyince, sessizce ayranlarını yudumladılar.

     Ticaret Odası adına heyete katılanlar, sonunda Ethem Ağaoğlu’nun taşı gediğine koyduğunu; Aydınlı’ya ağzının payını verdiğini görünce rahat bir nefes aldılar. Bu arada  Bakan’ın da çaktırmadan; bıyık altından güldüğü meraklı gözlerden kaçmadı.

                                                          ***

     Aradan bir yıla yakın bir süre geçti, geçmedi; Bakanlık, barajın, Seyhan Nehri üzerine yapılmasına karar verdi.

------

Dikili – Temmuz 2020

-----

1-Firez: Anız. Buğday ya da arpa biçildikten sonra taralada kalan 10-5 cm

      uzunluğundaki buğday yada arpa sapı.

2- Hamam oğlanı: Hömoseksüel(pasif)

3-Gullampara:Homoseksüel(aktif)

4-Fırrığı Yelli: Hafif meşrep kadın ya da kız. Fahişe

5--Dümbük: Kadın satıcısı